माझ्या नजरेतून ११- चूक करणारे सुरक्षित, सत्य बोलणारे आरोपी!

  

चूक करणारे सुरक्षित, सत्य बोलणारे आरोपी!

“व्यवस्थेत चुकीचं करणाऱ्याला वाचवण्यासाठी अनेक हात पुढे येतात; पण चुकीला चूक म्हणणाऱ्याच्या बाजूने उभा राहणारा एक तरी हात असतो का?”

एका क्षणासाठी कल्पना करा…

तुम्ही तुमचं काम प्रामाणिकपणे करत आहात. नियम पाळत आहात. कोणावर अन्याय होऊ नये म्हणून काळजी घेत आहात. पण तुमच्या याच वागण्यामुळे कोणाचं तरी सोयीचं गणित बिघडतंय.

आणि मग अचानक परिस्थिती बदलते.

तुमच्या कामात चुका शोधल्या जातात. तुमच्या निर्णयांवर प्रश्न उपस्थित होतात. तुमच्या हेतूंवर संशय घेतला जातो. तुम्ही काय काम केलं, यापेक्षा तुम्ही कोणाला विरोध केला, याची चर्चा सुरू होते.

कालपर्यंत तुमच्या कामाची गरज असणारे लोक आज तुमच्यापासून अंतर ठेवतात.

आणि तुम्हाला पहिल्यांदा जाणवतं—आपण चूक केली नाही, तरीही आपल्याला आरोपीसारखं का वागवलं जातंय?

प्रामाणिकपणाची शिक्षा इतकी महाग का?

भ्रष्टाचार म्हटलं की आपल्या डोळ्यांसमोर पैशांची देवाणघेवाण येते. पण व्यवस्थेतील प्रत्येक अन्याय पैशांत मोजता येत नाही.

कधी एखाद्याचा अधिकार नाकारला जातो. कधी एखादं काम मुद्दाम रखडवलं जातं. कधी नियम सर्वांसाठी सारखे राहत नाहीत. तर कधी एखाद्या व्यक्तीला इतकं मानसिक दडपण दिलं जातं की तिने स्वतःच्या तत्त्वांशी तडजोड करावी.

या सगळ्यात सर्वांत मोठं नुकसान कशाचं होतं माहीत आहे?

माणसाचा व्यवस्थेवरील विश्वास संपतो.

कारण त्याला जाणवतं की इथे योग्य असणं पुरेसं नाही; योग्य असूनही स्वतःला सिद्ध करत राहावं लागतं.

मग लोक गप्प का राहतात?

कारण प्रत्येकाला अन्याय दिसत नाही असं नाही. अनेकांना तो दिसतो, समजतो, कधी त्याचा अनुभवही येतो. पण त्याविरोधात आवाज उठवण्याची किंमत मोजण्याची तयारी प्रत्येकाची नसते.

कोणाला नोकरीची चिंता असते, कोणाला कुटुंबाची, कोणाला आपल्या भविष्याची. कोणाला वाटतं, आज दुसऱ्यावर आलेली वेळ उद्या आपल्यावर येऊ नये.

म्हणून अन्याय करणारा नेहमी शक्तिशाली असतो म्हणूनच जिंकतो असं नाही; अनेकदा त्याच्याविरोधात बोलणारे एकमेकांपासून दूर असतात म्हणूनही तो टिकून राहतो.

आणि सत्य बोलणारा?

तो स्वतःच्या शब्दांबरोबर स्वतःच्या परिणामांनाही सामोरा जात असतो.

त्याला राग येतो. दुःख होतं. कधी स्वतःच्या निर्णयाचाही पश्चात्ताप होतो. पण त्याच्या मनात एक प्रश्न पुन्हा पुन्हा उभा राहतो—

“मीही गप्प बसलो असतो, तर चुकीची गोष्ट योग्य ठरली असती का?”

सर्वांत धोकादायक गोष्ट म्हणजे चुकीची सवय होणं!

एखाद्या व्यवस्थेत चुकीचं घडतं, तेव्हा ती दुरुस्त करण्याची संधी असते. पण जेव्हा चुकीकडे दुर्लक्ष करणं हीच कार्यपद्धती बनते, तेव्हा प्रश्न गंभीर होतो.

कारण मग नवीन माणसालाही शिकवलं जातं—नियमांपेक्षा संबंध सांभाळा, कामापेक्षा माणसं ओळखा, सत्यापेक्षा सोय महत्त्वाची!

आणि हळूहळू प्रामाणिक माणूस आदर्श न राहता अपवाद बनतो.

हीच खरी शोकांतिका आहे.

ज्या व्यवस्थेने चांगल्या कामाला प्रोत्साहन द्यायला हवं, तीच व्यवस्था जर माणसाला प्रामाणिक राहण्यापूर्वी दहा वेळा विचार करायला भाग पाडत असेल, तर केवळ व्यक्तीला दोष देऊन चालणार नाही. व्यवस्थेतील त्रुटींचीही तपासणी झाली पाहिजे.

हो, प्रत्येक आरोप सत्य असेलच असं नाही. प्रत्येक विरोध म्हणजे अन्यायही नसतो. म्हणूनच निष्पक्ष चौकशी, पुरावे, पारदर्शकता आणि सर्वांसाठी समान नियम आवश्यक आहेत.

पण याच कारणासाठी प्रामाणिकपणे प्रश्न विचारणाऱ्याला केवळ प्रश्न विचारला म्हणून दोषी ठरवणंही तितकंच चुकीचं आहे.

शेवटी प्रश्न एका व्यक्तीचा नाही, आपल्या सगळ्यांचा आहे!

आज अन्याय दुसऱ्याबरोबर होतोय म्हणून आपण शांत राहू शकतो. पण उद्या तोच अन्याय आपल्या दारात उभा राहिला, तर आपल्यासाठी कोण आवाज उठवणार?

आज आपण सत्य बोलणाऱ्याला एकटं सोडलं, तर उद्या सत्य बोलण्याची वेळ आपल्यावर आली असता आपल्यालाही एकटंच उभं राहावं लागू शकतं.

म्हणून प्रामाणिक माणसाला देव बनवण्याची गरज नाही. त्याच्या प्रत्येक निर्णयाचं समर्थन करण्याचीही गरज नाही. गरज आहे ती त्याच्याशी निष्पक्ष वागण्याची, त्याच्या प्रश्नांना उत्तर देण्याची आणि चुकीचं असेल तर पुराव्यांच्या आधारे दुरुस्ती करण्याची.

कारण न्याय म्हणजे प्रभावशाली व्यक्तीच्या बाजूने उभं राहणं नव्हे. न्याय म्हणजे कोण किती प्रभावशाली आहे हे न पाहता सत्याची कसोटी लावणं.

आणि एक गोष्ट कायम लक्षात ठेवली पाहिजे—

ज्या दिवशी प्रामाणिक माणूस सत्य बोलण्यापेक्षा गप्प राहणं सुरक्षित समजू लागतो, त्या दिवशी केवळ एका माणसाचा पराभव होत नाही; त्या व्यवस्थेच्या नैतिकतेचाही पराभव सुरू होतो.

चार ओळी…

चुकीला साथ देणारे हात अनेकदा मिळतात,
सत्यासाठी उभे राहणारे मात्र मोजकेच दिसतात.
गुन्हा केला नसतानाही जो रोज स्वतःला सिद्ध करतो,
सांगा, त्याला आरोपी म्हणायचं की व्यवस्थेला प्रश्न विचारायचा?

— स्मिता