UMED कर्मचारी म्हणजे गुलाम नव्हेत! महिलांच्या सक्षमीकरणासाठी झटणाऱ्यांच्या सन्मानाचं काय?
“हजारो महिलांच्या आयुष्यात बदल घडवण्याचं स्वप्न घेऊन काम करणारे हात स्वतःच्या आयुष्यात मात्र असुरक्षिततेशी झुंजत असतील, तर ही व्यवस्था नेमकं कोणाचं सक्षमीकरण करते?”
ग्रामीण भागातील एखाद्या महिलेच्या हाताला रोजगार मिळावा, बचत गटाच्या माध्यमातून तिच्या कुटुंबाला आर्थिक आधार मिळावा, एखाद्या बचत गटाला बँकेचं कर्ज मिळावं, एखाद्या एकल महिलेला जगण्याचा नवा आधार मिळावा… यासाठी दिवसरात्र धडपडणारे अनेक कर्मचारी म्हणजे UMED अभियानातील कर्मचारी.
महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाच्या माध्यमातून ग्रामीण महिलांना संघटित करणं, त्यांना आर्थिकदृष्ट्या सक्षम बनवणं आणि त्यांच्या उपजीविकेच्या संधी वाढवणं हे महत्त्वाचं काम केलं जातं. या कामाच्या केंद्रस्थानी महिला बचत गट असले, तरी त्यांच्यापर्यंत योजना पोहोचवण्यासाठी अनेक कर्मचाऱ्यांची मेहनत असते.
मात्र एक प्रश्न विचारावासा वाटतो—महिलांना स्वावलंबी बनवण्यासाठी झटणाऱ्या UMED कर्मचाऱ्यांच्या स्वतःच्या सन्मानाचं आणि सुरक्षिततेचं काय?
महिलांच्या सक्षमीकरणासाठी धडपड; स्वतःच्या प्रश्नांवर मात्र शांतता!
UMED कर्मचाऱ्यांचं काम केवळ कार्यालयात बसून कागदपत्रं पूर्ण करण्यापुरतं मर्यादित नसतं. गावोगावी भेटी, बचत गटांच्या बैठका, ग्रामसंघ आणि प्रभाग संघांचं काम, बँकांशी समन्वय, प्रशिक्षणं, महिलांच्या व्यवसायांना प्रोत्साहन, विविध योजनांची अंमलबजावणी आणि सातत्याने माहिती संकलन—अशा अनेक जबाबदाऱ्या त्यांना पार पाडाव्या लागतात.
कधी एखाद्या महिलेला बँकेच्या दारापर्यंत घेऊन जावं लागतं, तर कधी व्यवसाय सुरू करण्यासाठी तिचा आत्मविश्वास वाढवावा लागतो. कधी समूहातील वाद मिटवावे लागतात, तर कधी वरिष्ठांनी दिलेल्या उद्दिष्टांची पूर्तता करण्यासाठी क्षेत्रात धावपळ करावी लागते.
महिलांच्या आयुष्यात बदल घडवताना हे कर्मचारी स्वतःच्या वेळेचं, कौटुंबिक जबाबदाऱ्यांचं आणि अनेकदा वैयक्तिक अडचणींचंही नियोजन करत असतात.
मात्र कामाचा व्याप वाढत असताना त्यांच्या मानधनाचा, कामाच्या ताणाचा आणि मानसिक स्वास्थ्याचा पुरेसा विचार होतो का, हा प्रश्न अनुत्तरित राहतो.
मानधनाची अनिश्चितता आणि कामाचा वाढता ताण
कंत्राटी कर्मचाऱ्यांसाठी मानधन हा केवळ बँक खात्यात जमा होणारा आकडा नसतो. त्यावर घरातील किराणा, मुलांचं शिक्षण, घरभाडं, कर्जाचे हप्ते आणि दैनंदिन गरजा अवलंबून असतात.
मानधन कमी असेल किंवा ते वेळेवर मिळत नसेल, तर महिन्याचं आर्थिक नियोजन विस्कळीत होतं. त्यात नोकरीच्या मुदतवाढीची अनिश्चितता असेल, तर भविष्याची चिंता आणखी वाढते.
एकीकडे महिलांच्या आर्थिक स्वावलंबनासाठी प्रयत्न करायचे आणि दुसरीकडे स्वतःच्या घराचा खर्च कसा भागवायचा, याची चिंता करायची—ही परिस्थिती किती विरोधाभासी आहे!
कामाच्या जबाबदाऱ्या वाढत असताना त्यानुसार मानधन, मनुष्यबळ आणि आवश्यक सुविधा यांचाही विचार होणं गरजेचं आहे.
ऑनलाइन काम, उद्दिष्टांचा दबाव आणि सततच्या सूचना!
आज अभियानाच्या कामात क्षेत्रीय कामाबरोबरच ऑनलाइन नोंदी, पोर्टलवरील माहिती, विविध अहवाल, प्रलंबित कामांचा पाठपुरावा, बैठका आणि वेळेच्या मर्यादेत उद्दिष्टपूर्ती यांना मोठं महत्त्व आहे.
प्रत्यक्ष क्षेत्रात काम करताना अनेक अडचणी येतात. नेटवर्कची समस्या, अपूर्ण कागदपत्रं, बँकांकडून होणारा विलंब, महिलांची उपलब्धता आणि ग्रामीण भागातील वास्तव यांचा सामना कर्मचाऱ्यांना करावा लागतो.
तरीही प्रत्येक काम ठरलेल्या वेळेत पूर्ण करण्याची अपेक्षा असते. उद्दिष्ट पूर्ण न झाल्यास विचारणा होते; पण ते पूर्ण करण्यात आलेल्या अडचणी, उपलब्ध मनुष्यबळ आणि प्रत्यक्ष परिस्थिती यांचा तितकाच विचार होतो का?
आकडेवारीत काम दिसतं; पण त्या आकड्यांमागची धावपळ नेहमी दिसतेच असं नाही.
पद कंत्राटी असलं, तरी अपमान सहन करणं बंधनकारक नाही!
या सगळ्यांपेक्षा अधिक वेदनादायक बाब म्हणजे काही ठिकाणी कर्मचाऱ्यांना सहन करावी लागणारी अपमानास्पद वागणूक.
सर्वांसमोर झापणं, अवमानकारक शब्द वापरणं, वारंवार कमी लेखणं, नोकरीच्या मुदतवाढीची भीती दाखवणं किंवा जाणीवपूर्वक मानसिक दबाव निर्माण करणं—अशा अनुभवांचा परिणाम कर्मचाऱ्यांच्या मनावर होऊ शकतो.
कामात चूक झाली तर ती दाखवावी. उद्दिष्ट पूर्ण झालं नसेल तर कारणं विचारावीत. कामात सुधारणा अपेक्षित असेल तर मार्गदर्शन करावं. ही प्रशासकीय प्रक्रियेची गरज आहे.
पण कामाचा आढावा घेणं आणि माणसाचा अपमान करणं यात फरक आहे.
कर्मचारी कंत्राटी आहे म्हणून त्याला कधीही काहीही बोलता येईल, त्याच्यावर कितीही दबाव टाकता येईल किंवा नोकरीची भीती दाखवून त्याच्याकडून प्रत्येक गोष्ट करून घेता येईल, अशी मानसिकता बदलली पाहिजे.
त्याचं पद तात्पुरतं असू शकतं; पण त्याचा स्वाभिमान तात्पुरता नसतो.
UMED कर्मचाऱ्यांचंही कुटुंब आहे, भावना आहेत आणि मर्यादा आहेत!
क्षेत्रात काम करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांना अनेकदा कार्यालयीन वेळेच्या पलीकडेही कामासाठी उपलब्ध राहावं लागतं. बैठका, फोन, संदेश, ऑनलाइन अहवाल आणि तातडीच्या सूचनांमुळे वैयक्तिक आयुष्य आणि कार्यालयीन काम यांच्यातील सीमारेषा धूसर होऊ शकते.त्यांच्या घरीही मुलं असतात, वृद्ध आई-वडील असतात, कौटुंबिक जबाबदाऱ्या असतात. त्यांनाही आजारपण, आर्थिक अडचणी आणि मानसिक थकवा असतो.अभियानाच्या कामासाठी समर्पण आवश्यक आहे; पण समर्पणाचा अर्थ स्वतःच्या प्रत्येक गरजेकडे दुर्लक्ष करणं असा नसतो.
कर्मचाऱ्यांकडून जबाबदारीची अपेक्षा करताना त्यांना आवश्यक सहकार्य, स्पष्ट सूचना, योग्य मनुष्यबळ आणि सन्मानपूर्ण वातावरण मिळणंही तितकंच महत्त्वाचं आहे.
बदल हवा तो कार्यसंस्कृतीत!
UMED अभियान अधिक प्रभावी व्हावं, ग्रामीण महिलांना अधिक संधी मिळाव्यात आणि बचत गटांचं काम अधिक मजबूत व्हावं, यासाठी कर्मचाऱ्यांची भूमिका महत्त्वाची आहे.त्यामुळे त्यांच्या प्रश्नांकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही.
मानधन वेळेवर मिळण्याची व्यवस्था असावी.
कामाच्या जबाबदाऱ्या आणि उद्दिष्टं स्पष्ट असावीत.
प्रत्यक्ष क्षेत्रातील अडचणी समजून घेतल्या जाव्यात.
चुका दाखवताना सन्मानपूर्ण भाषा वापरली जावी.
मानसिक त्रास किंवा अन्यायाबाबत तक्रार करण्यासाठी निष्पक्ष व्यवस्था असावी.
कामाचा व्याप, मनुष्यबळ आणि उपलब्ध सुविधांचा वास्तववादी विचार व्हावा.
कंत्राटी कर्मचाऱ्यांच्या सेवा अटी आणि सुरक्षिततेबाबत लागू नियमांनुसार योग्य निर्णय घेतले जावेत.ही अपेक्षा कोणाविरुद्धची भूमिका नाही. ही एका सक्षम, संवेदनशील आणि परिणामकारक व्यवस्थेसाठीची मागणी आहे.
शेवटी एक प्रश्न…
महिलांना स्वावलंबी बनवण्यासाठी काम करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांनाच जर आर्थिक अनिश्चितता, मानसिक ताण आणि अपमानास्पद वागणुकीचा सामना करावा लागत असेल, तर त्यांच्या कामातील उत्साह आणि आत्मविश्वास टिकवण्याची जबाबदारी कोणाची?
UMED अभियान हे केवळ उद्दिष्टं, अहवाल, आकडेवारी आणि ऑनलाइन नोंदी यांचं नाव नाही. त्या प्रत्येक आकड्यामागे एखाद्या महिलेचा संघर्ष असतो आणि त्या महिलेपर्यंत पोहोचण्यासाठी एखाद्या कर्मचाऱ्याची मेहनत असते.
म्हणून कर्मचाऱ्यांच्या कामाचं मूल्यमापन जरूर करा; पण त्यांच्या अडचणीही समजून घ्या. त्यांच्याकडून उत्तरदायित्वाची अपेक्षा ठेवा; पण त्यांच्याशी संवाद साधताना माणुसकीही जपा.
“दुसऱ्यांच्या आयुष्यात प्रकाश निर्माण करणाऱ्यांच्या वाट्याला कायम अंधारच यावा, असं का?
महिलांच्या सक्षमीकरणासाठी झटणाऱ्या हातांनाही आधार हवा, त्यांच्या श्रमांनाही योग्य मोबदला हवा आणि त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वालाही सन्मान हवा!”
कंत्राटी कर्मचारी म्हणजे गुलाम नव्हेत. UMED कर्मचारी ही अभियानाची ताकद आहेत. त्यांच्या मेहनतीचा सन्मान, त्यांच्या प्रश्नांची दखल आणि त्यांच्या स्वाभिमानाचं संरक्षण—हीसुद्धा सक्षम व्यवस्थेचीच ओळख आहे.
Smitaa
