विधवा झाली म्हणून आयुष्य थांबत नाही…
काही दिवसांपूर्वी एका कार्यक्रमाला गेले होते. तिथे सहज एक वाक्य कानावर पडलं आणि मनात विचारांची एक वेगळीच मालिका सुरू झाली—
“विधवा झाली की बाईचं आयुष्य बदलून जातं…”
खरंच बदलतं का तिचं आयुष्य?
की बदलतो तो समाजाचा तिच्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन?
पती गमावणं ही कोणत्याही स्त्रीसाठी खूप मोठी वेदना असते. त्यासोबत घराची जबाबदारी, मुलांचं भविष्य, आर्थिक अडचणी आणि अनेक प्रश्न तिच्यासमोर उभे राहतात. पण या सगळ्यापेक्षाही कधी कधी एक गोष्ट अधिक त्रासदायक ठरते—समाजाकडून मिळणारी वागणूक.
पती गेल्यानंतर जणू तिच्या आयुष्यातले रंगही संपले, असा समज अजूनही काही ठिकाणी दिसतो.
तिच्या कपाळावर कुंकू नाही म्हणून तिच्याकडे वेगळ्या नजरेने पाहिलं जातं.
ती हसली तर प्रश्न पडतो.
ती नटली तर कुजबुज सुरू होते.
शुभकार्याला ती आली तर काही जणांच्या चेहऱ्यावर नाराजी दिसते.
कधी कधी तर तिच्या अस्तित्वालाच एक अदृश्य चौकट घालून दिली जाते—
“तू आता अशीच राहायचं…”
पण का?
तिचा पती गेला आहे…
तिचं आयुष्य नाही.
तिच्या आयुष्यातील एक नातं संपलं आहे, पण तिची ओळख संपलेली नाही.
ती अजूनही आई आहे, मुलगी आहे, बहीण आहे, मैत्रीण आहे. ती काम करू शकते, व्यवसाय करू शकते, निर्णय घेऊ शकते, स्वप्न पाहू शकते आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे—ती स्वतःच्या आयुष्याची मालक असू शकते.
आज शासन विविध योजनांच्या माध्यमातून विधवा आणि गरजू महिलांना आधार देण्याचा प्रयत्न करत आहे. स्वयंसेवी संस्था काम करत आहेत. बचत गटांच्या माध्यमातून महिलांना एकत्र आणलं जात आहे. प्रशिक्षण, स्वयंरोजगार, आर्थिक मदत, व्यवसायाच्या संधी अशा अनेक माध्यमातून महिलांना सक्षम करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत.
हे प्रयत्न नक्कीच महत्त्वाचे आहेत.
पण मला वाटतं, फक्त बाहेरची मदत पुरेशी नाही.
कारण एखाद्या महिलेच्या हातात आपण आर्थिक मदत देऊ शकतो, तिला प्रशिक्षण देऊ शकतो, व्यवसायाची संधी देऊ शकतो; पण तिच्या मनात स्वतःबद्दलचा विश्वास आपण बाहेरून देऊ शकत नाही.
तो तिला स्वतःमध्ये निर्माण करावा लागतो.
तिने स्वतःला एक दिवस सांगायला हवं—
“हो, माझ्या आयुष्यात दुःख आलं आहे; पण मी दुःख नाही.
हो, मी विधवा आहे; पण ही माझी संपूर्ण ओळख नाही.
माझ्या आयुष्याला अजूनही अर्थ आहे, स्वप्नं आहेत आणि दिशा आहे.”
हा विचार तिच्या मनात निर्माण होणं खूप गरजेचं आहे.
कारण आपण तिला कितीही वेळा “तू सक्षम आहेस” असं सांगितलं, तरी तिने स्वतःवर विश्वास ठेवला नाही तर त्या शब्दांना पूर्ण अर्थ मिळणार नाही.
म्हणूनच समाजानेही आपली भाषा आणि दृष्टी बदलायला हवी.
तिला “बिचारी” म्हणण्याऐवजी
“संघर्षातून उभी राहिलेली महिला” म्हणायला हवं.
तिच्याकडे दयेने पाहण्याऐवजी
सन्मानाने पाहायला हवं.
तिला काय घालायचं, कसं राहायचं, कुठे जायचं याचे नियम सांगण्याऐवजी
तिला स्वतःचे निर्णय घेण्याचा अधिकार द्यायला हवा.
तिला फक्त मदत करण्यापेक्षा
तिला संधी द्यायला हवी.
आणि सर्वात महत्त्वाचं—
तिच्या आयुष्याबद्दल निर्णय घेण्याऐवजी तिला तिच्या आयुष्याचा निर्णय स्वतः घेऊ द्यायला हवा.
कारण कदाचित विधवा महिलेला सर्वात जास्त गरज असते ती पैशांची नाही, तर एका वाक्याची—
“तू एकटी नाहीस… आणि तू कमीही नाहीस.”
आपण तिच्या हाताला आधार देऊ शकतो.
तिच्यासाठी योजना आणू शकतो.
तिला प्रशिक्षण देऊ शकतो.
तिला व्यवसायाची संधी देऊ शकतो.
पण पुढचं पाऊल तिलाच टाकावं लागेल.
आणि ते पाऊल टाकताना तिच्या मनात भीतीपेक्षा आत्मविश्वास असायला हवा.
“लोक काय म्हणतील?” यापेक्षा
“मला काय करायचं आहे?”
“माझ्यासाठी कोण उभं राहील?” यापेक्षा
“मी स्वतःसाठी किती उभी राहू शकते?”
हा बदल तिच्या मनात झाला, तर कदाचित तिचं आयुष्यच नव्हे, तर तिच्याकडे पाहणारा समाजही बदलेल.
विधवा होणं हा तिच्या आयुष्यातील एक दुःखद प्रसंग असू शकतो;
पण तो तिच्या संपूर्ण आयुष्याचा शेवट नसतो.
तिला पुन्हा हसायचं असेल तर हसू द्या.
तिला सुंदर साडी नेसायची असेल तर नेसू द्या.
तिला व्यवसाय करायचा असेल तर प्रोत्साहन द्या.
तिला शिकायचं असेल तर तिच्या सोबत उभे राहा.
तिला पुन्हा आयुष्य जगायचं असेल तर तिच्या भूतकाळाची शिक्षा देऊ नका.
कारण तिच्या कपाळावरचं कुंकू गेलं म्हणून
तिच्या आयुष्याचा रंग का जावा?
तिच्या हातातील बांगड्या गेल्या म्हणून
तिच्या स्वप्नांना आवाज का नसावा?
आणि तिच्या आयुष्यातील जोडीदार गेला म्हणून
तिच्या आयुष्याची किंमत का कमी व्हावी?
शासन प्रयत्न करत आहे.
संस्था प्रयत्न करत आहेत.
समाजानेही प्रयत्न करायला हवेत.
पण या सगळ्या प्रयत्नांना खरी ताकद तेव्हाच मिळेल, जेव्हा त्या महिलेच्या मनात स्वतःसाठी एक ठाम आवाज निर्माण होईल—
“मी विधवा आहे म्हणून कमी नाही.
मी एक स्त्री आहे, एक व्यक्ती आहे…
माझी स्वप्नं आहेत, माझी क्षमता आहे आणि माझं आयुष्यही आहे.”**
कदाचित खरी सामाजिक परिवर्तनाची सुरुवात इथूनच होईल—
तिच्यावर दया करण्यापासून नाही,
तर तिला माणूस म्हणून सन्मान देण्यापासून.
आणि कदाचित तिच्या आयुष्यातील सर्वात मोठी मदतही हीच असेल—
No comments:
Post a Comment